Musa I

He became emperor almost by accident, or so the story goes. His predecessor, Mansa Abu Bakr II, had grown obsessed with what lay beyond the Atlantic Ocean. He assembled a fleet of two thousand canoes, handed the throne to Musa as regent, and sailed west. He was never seen again. That, at least, is the story Musa himself told in Cairo; some historians suspect he simply seized the throne. What Musa did with the empire he inherited is beyond doubt.

By the time Musa I took permanent power in 1312, the Mali Empire already controlled the gold fields of Bambuk and Bure and the salt of Taghaza, the most valuable commodities in medieval West Africa, and it taxed every caravan that crossed its territory. Musa expanded the empire further, absorbing the cities of Gao and Timbuktu, and created a centralized administration that held together a realm stretching from the Atlantic coast to the bend of the Niger River.

But gold and salt were not the only things moving through Mali. People captured in wars and raids were enslaved, put to work in fields and mines, and sold north across the Sahara alongside the gold. Musa’s empire profited from that trade, and his own court kept and acquired enslaved people, including Turkish slaves he received as gifts in Cairo.

In 1324 he left for Mecca. The hajj was a religious obligation, but Musa turned it into a statement the world could not ignore. Later chroniclers spoke of tens of thousands of followers, with five hundred slaves running ahead of him, each carrying a staff of gold. The numbers grew with every retelling, but the gold was real: Egyptian sources speak of around a hundred camel-loads. He gave it away wherever he stopped: to the poor, to rulers, to mosques, to strangers. In Cairo, he spent so lavishly that the value of gold itself began to fall.

On his return he brought scholars back with him, along with the Andalusian poet and architect Abu Ishaq es-Saheli. Timbuktu began its rise as one of the great centers of Islamic learning, drawing scholars from across the Muslim world. The Djinguereber Mosque, commissioned by Musa, still stands today, rebuilt and replastered many times over the centuries.

He may have been the wealthiest person who ever lived. Popular estimates put his fortune at $400 billion in today’s money. No one can truly calculate it, but the number captures something real: Musa I was in a category of his own.

Hij werd bijna per ongeluk keizer, zo gaat het verhaal. Zijn voorganger, Mansa Abu Bakr II, was geobsedeerd geraakt door wat er voorbij de Atlantische Oceaan lag. Hij stelde een vloot van tweeduizend kano’s samen, gaf de troon aan Musa als regent en voer westwaarts. Hij werd nooit meer gezien. Dat is in elk geval het verhaal dat Musa zelf in Caïro vertelde; sommige historici vermoeden dat hij de troon gewoon greep. Wat Musa deed met het rijk dat hij erfde, staat buiten kijf.

Tegen de tijd dat Musa I in 1312 definitief de macht overnam, beheerste het Mali-rijk al de goudvelden van Bambuk en Bure en het zout van Taghaza, de waardevolste grondstoffen van middeleeuws West-Afrika, en hief het belasting op elke karavaan die zijn grondgebied doorkruiste. Musa breidde het rijk verder uit, lijfde de steden Gao en Timboektoe in en bouwde een centraal bestuur dat een rijk bijeenhield van de Atlantische kust tot de bocht van de Niger.

Maar goud en zout waren niet het enige dat door Mali trok. Mensen die bij oorlogen en strooptochten gevangen werden genomen, werden tot slaaf gemaakt, aan het werk gezet op het land en in de mijnen, en samen met het goud naar het noorden verkocht. Musa’s rijk verdiende aan die handel, en ook zijn eigen hof hield en verwierf tot slaaf gemaakte mensen, waaronder Turkse slaven die hij in Caïro cadeau kreeg.

In 1324 vertrok hij naar Mekka. De hadj was een religieuze plicht, maar Musa maakte er een statement van dat de wereld niet kon negeren. Latere kroniekschrijvers spraken van tienduizenden volgelingen, met vijfhonderd slaven die voor hem uit renden, elk met een staf van goud. De aantallen groeiden bij elke navertelling, maar het goud was echt: Egyptische bronnen spreken van zo’n honderd kameelladingen. Hij gaf het weg waar hij ook stopte: aan de armen, aan heersers, aan moskeeën, aan vreemdelingen. In Caïro gaf hij zo kwistig uit dat de waarde van goud zelf begon te dalen.

Op zijn terugreis nam hij geleerden mee, en ook de Andalusische dichter en architect Abu Ishaq es-Saheli. Timboektoe begon aan zijn opkomst als een van de grote centra van islamitische geleerdheid, en trok geleerden uit de hele moslimwereld. De Djinguereber-moskee, gebouwd in opdracht van Musa, staat er nog steeds, al is hij door de eeuwen heen vele malen herbouwd en opnieuw bepleisterd.

Hij was mogelijk de rijkste mens die ooit heeft geleefd. Populaire schattingen komen uit op $400 miljard in hedendaags geld. Niemand kan het echt berekenen, maar het getal vangt iets wat klopt: Musa I was een categorie op zichzelf.