Pachacuti

He was not supposed to be emperor. His father, Viracocha Inca, had chosen another son as his heir. But when the Chanca confederation marched on Cusco around 1438, Viracocha and his chosen heir fled the city. The young prince stayed, rallied its defenders and crushed the Chanca. The city and the throne were his. What had been a modest kingdom around Cusco would become Tawantinsuyu, the largest empire the Americas had ever seen.

On taking the throne he gave himself a new name: Pachacuti, “he who remakes the world.” In Quechua, a pachakuti is a cosmic turning point, the moment one age ends and another begins. It was not a modest choice. But he made it fit.

The expansion was relentless. He conquered the lands around Lake Titicaca and much of the central Andes, and his son Tupac Inca Yupanqui, leading his armies, pushed north toward present-day Ecuador. He organised the empire into four regions, or suyus, radiating out from Cusco, and made Quechua its language of government. Roads, storehouses and terraces were built through the mit’a, a labour tax in which communities served the state in turn and were fed and clothed in return. The empire ran without money, markets or writing, and yet it ran.

He also understood that conquest alone does not hold an empire together. He raised the cult of Inti, the sun, to the heart of the state, with the Sapa Inca as the son of the sun himself. He rebuilt the Qorikancha in Cusco, the Temple of the Sun, its walls said to be covered in sheets of gold. Every conquered people was drawn into a sacred order with his dynasty at its centre.

In 1471 he passed over his eldest son, Amaru Yupanqui, and handed power to Tupac, the general who had proven himself in war. He died soon after, having laid the foundations of an empire that, within a few decades, would stretch some four thousand kilometres along the spine of South America.

Hij was niet voorbestemd om keizer te worden. Zijn vader, Viracocha Inca, had een andere zoon als erfgenaam gekozen. Maar toen de Chanca-confederatie rond 1438 op Cusco afmarcheerde, ontvluchtten Viracocha en zijn gekozen erfgenaam de stad. De jonge prins bleef, verzamelde de verdedigers en versloeg de Chanca. De stad en de troon waren van hem. Wat een bescheiden koninkrijk rond Cusco was geweest, zou uitgroeien tot Tawantinsuyu, het grootste rijk dat de Amerika’s ooit hadden gekend.

Bij zijn troonsbestijging gaf hij zichzelf een nieuwe naam: Pachacuti, “hij die de wereld opnieuw vormt”. In het Quechua is een pachakuti een kosmisch keerpunt, het moment waarop het ene tijdperk eindigt en een nieuw begint. Een bescheiden keuze was het niet. Maar hij maakte hem waar.

De uitbreiding was meedogenloos. Hij veroverde het gebied rond het Titicacameer en een groot deel van de centrale Andes, en zijn zoon Tupac Inca Yupanqui trok als aanvoerder van zijn legers naar het noorden, richting het huidige Ecuador. Hij verdeelde het rijk in vier regio’s, of suyus, die vanuit Cusco uitwaaierden, en maakte Quechua tot de taal van het bestuur. Wegen, voorraadschuren en terrassen werden aangelegd via de mit’a, een arbeidsplicht waarbij gemeenschappen om beurten voor de staat werkten en daarvoor voedsel en kleding kregen. Het rijk draaide zonder geld, markten of schrift, en toch draaide het.

Hij begreep ook dat verovering alleen een rijk niet bijeenhoudt. Hij maakte de verering van Inti, de zon, tot het hart van de staat, met de Sapa Inca als zoon van de zon zelf. Hij herbouwde de Qorikancha in Cusco, de Zonnetempel, waarvan de muren volgens de verhalen bekleed waren met platen goud. Elk veroverd volk werd opgenomen in een heilige orde met zijn dynastie in het middelpunt.

In 1471 sloeg hij zijn oudste zoon, Amaru Yupanqui, over en droeg hij de macht over aan Tupac, de generaal die zich in de strijd had bewezen. Kort daarna stierf hij. Hij had de basis gelegd voor een rijk dat zich binnen enkele decennia zo’n vierduizend kilometer langs de ruggengraat van Zuid-Amerika zou uitstrekken.